Khi bản phân tích không có nổi một con số: Bóng đá Việt đang cần cuộc cách mạng dữ liệu

Một bản phân tích bóng đá toàn diện cần có điều gì? Trước hết là số liệu: số trận, số bàn thắng, số đường chuyền, chỉ số bàn thắng kỳ vọng. Kế tiếp là con người: cầu thủ, huấn luyện viên, lãnh đạo đội bóng. Rồi đến bối cảnh: giải đấu, giai đoạn mùa giải, lịch sử đối đầu, tình hình tài chính, sức ép truyền thông. Thế nhưng trong một tài liệu dài tới nhiều trang tôi vừa tiếp cận được, gần như mọi mục đều bị đánh dấu bằng cùng một cụm từ: Không đủ thông tin, không thể đánh giá. Ban đầu tưởng như đây là một bản kết luận của cơ quan giám sát về một vụ việc đang chờ điều tra. Nhìn kỹ hơn mới thấy nó thuộc về dự án phân tích bóng đá: một khung đánh giá được thiết kế rất bài bản, từ chiến thuật, tài chính, chuyển nhượng, cho tới bất ổn nội bộ, rủi ro và dư luận. Khung phân tích hiện đại đến vậy, vậy mà phần lớn các ô dữ liệu vẫn bỏ trống. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng tài liệu này, mà phản ánh một thực trạng lớn hơn của bóng đá Việt Nam: rất nhiều thứ đang được nói bằng cảm hứng, nhưng rất ít thứ được nói bằng bằng chứng. Sau khi đọc hết toàn bộ tài liệu, tôi nhận ra một vấn đề then chốt. Một bài phân tích chiến thuật không thể đưa ra nhận định gì khi không có bất kỳ trận đấu nào được xem xét; một bản đánh giá tài chính không thể kết luận tình trạng công nợ của đội bóng khi không có con số doanh thu, quỹ lương hay giá trị hợp đồng; một nhận định về phòng thay đồ không thể khẳng định huấn luyện viên mất kiểm soát khi không hề xuất hiện mâu thuẫn cụ thể nào. Không đủ thông tin ở từng mục tưởng chừng là một câu trả lời thất bại, nhưng xét trên bình diện nghề nghiệp, nó lại là một câu trả lời trung thực hiếm hoi. Nếu người viết cố chấp nhảy ra kết luận để có được một bài báo quan điểm, họ có thể dễ dàng bịa ra một đội bóng, đặt tên một cầu thủ, gán một phát ngôn, rồi dàn dựng thành một vụ lùm xùm. Các diễn đàn bóng đá đầy rẫy những sản phẩm kiểu như thế. Trong bóng đá, thứ rẻ nhất là lời phán xét; thứ đắt nhất là dữ liệu kiểm chứng. Ở một số nền bóng đá phát triển, mọi nhận định đều được móc vào nguồn: pha bóng ở phút bao nhiêu, trong trận nào, với tỉ số ra sao, dưới áp lực phòng ngự như thế nào. Còn ở không ít diễn đàn Việt Nam, người ta quen thuộc với những bài viết soi cầu thủ viết tay, đầy cảm xúc, nhưng rất khó tìm thấy thậm chí một câu trích dẫn số liệu thống kê chính thức. Điều đáng nói, V-League không thiếu nguồn dữ liệu cơ bản. Trận đấu nào cũng có thống kê về kiểm soát bóng, số cú sút, số đường chuyền. Thế nhưng một lượng lớn bài báo vẫn sử dụng các thang đánh giá chủ quan như đá rắn, thiếu bản lĩnh, không có cá tính mà không giải thích thế nào là rắn, đo bản lĩnh bằng chỉ số gì. Tài liệu tôi đọc gợi ra một chuẩn mực khác: nếu không thể định lượng một khái niệm, hãy cân nhắc không sử dụng khái niệm đó. Có thể thấy rõ điều này qua bảy mảng phân tích chính. Thứ nhất là chiến thuật. Bản phân tích buộc phải kết luận không thể đánh giá vì thiếu dữ liệu về đội hình, tuyến pressing, chỉ số PPDA, xG. Nếu một đội bóng không có dữ liệu kiểu này, mọi lời khuyên chiến thuật như nên lùi sâu phòng ngự hay cần pressing tầm cao đều là lý thuyết suông. Bóng đá không vận hành bằng niềm tin, mà bằng góc di chuyển, khoảng trống và nhịp độ. Thứ hai là tài chính – chuyển nhượng. Nhiều bài báo thích đưa tin đội bóng này sắp bán cầu thủ kia với giá chuyển nhượng khủng, nhưng lại không xác minh được thời hạn hợp đồng, điều khoản phóng thích, phí lót tay hay hoa hồng môi giới. Bản phân tích từ chối đánh giá vì không có con số doanh thu phát sóng, thương mại, nợ ròng. Đó là một lời cảnh tỉnh với khái niệm bom tấn vốn bị lạm dụng mỗi mùa chuyển nhượng. Một thương vụ được coi là thông minh hay thảm họa phải đặt trong kết cấu lương và khấu hao hợp đồng, không thể thẩm định chỉ qua mức phí xuất hiện trên báo. Thứ ba là con người. Không có cầu thủ nào được nhắc đến, không một huấn luyện viên nào được phỏng vấn, không một đội trưởng nào xuất hiện trong phòng thay đồ. Thế nên không thể đánh giá được cấu trúc lãnh đạo nội bộ hay quan hệ giữa cầu thủ với ban huấn luyện. Trong bóng đá Việt Nam, những lùm xùm kiểu chia bè kéo cánh thực ra rất cần được kiểm chứng qua nhiều nguồn tin, chứ không thể bay ra từ một trạng thái mạng xã hội. Thứ tư là thành tích. Bảng xếp hạng hiện tại, phong độ ba trận gần nhất, hệ số trận sân nhà và sân khách đều không được trích xuất. Không ai biết đội bóng đó đang đua vô địch, đua trụ hạng hay an toàn giữa bảng. Vậy sức ép dư luận lên huấn luyện viên từ đâu mà tính? Có những huấn luyện viên chỉ mới thua một trận nhưng đã bị đòi từ chức vì truyền thông thổi phồng, trong khi đồng nghiệp thua năm trận liên tiếp vẫn vô can vì hợp đồng bảo kê. Tiếp theo là khung quản trị, rủi ro và luật lệ. Thiếu thông tin về quy định tài chính công bằng, án kỷ luật, giấy phép dự thi khiến mọi mô phỏng tình huống bất khả thi. Nhưng điều đó không có nghĩa rủi ro không tồn tại; nó chỉ có nghĩa là chúng ta chưa có công cụ để nhìn thấy. Rồi tới mảng truyền thông và câu chuyện công chúng. Bản phân tích xem xét mức độ nóng của một câu chuyện, giai đoạn chu kỳ, mức lan tỏa so với nền tảng thực tế. Nếu ngay chính bản dữ liệu đầu vào đã trống, khán giả chỉ còn cách đọc vị thái độ của tác giả. Và khi một bài phân tích trở thành đấu trường cảm xúc, người đọc dễ bị cuốn theo cường độ hơn là độ chuẩn xác. Nhưng quan trọng hơn, vì sao câu chuyện không dữ liệu lại đặc biệt đáng bàn ở bóng đá Việt Nam? Vì khoảng cách giữa các bài phân tích trống rỗng và khát vọng của người hâm mộ đang ngày một lớn. Người xem trận đấu chuyên nghiệp, mong chờ bài báo chuyên nghiệp. Họ không muốn đọc một trăm dòng mô tả cảm giác tiếc nuối, hụt hẫng; họ muốn biết vì sao đội nhà thua năm đường chuyền quyết định ở một phần ba sân, vì sao trung vệ thường xuyên bị kéo ra khỏi vị trí khi đối phương đánh biên. Có một lối suy nghĩ phản biện đáng cân nhắc: liệu không đủ thông tin có phải là lối thoát an toàn dành cho những người viết thiếu dũng khí? Một phần điều đó đúng. Không ít cây bút núp sau câu nói cần xem thêm dữ liệu để tránh đưa ra chính kiến. Nhưng nhìn theo hướng khác, biết dừng lại trước ranh giới bằng chứng là một dạng kỷ luật nghề nghiệp. Trong một môi trường thông tin nhiễu loạn, tuyên bố tôi không biết đôi khi đáng giá hơn một kết luận sai lầm được tô vẽ bằng sự tự tin. Vậy giải pháp cho bóng đá Việt Nam nằm ở đâu? Không phải ở việc chê trách nhà báo thiếu số liệu, mà là ở hành động mở dữ liệu. VPF và VFF nên công bố các bộ chỉ số trận đấu chuẩn hóa, tương tự như các giải đấu hàng đầu châu Á. Các câu lạc bộ nên sử dụng bộ phận phân tích dữ liệu nội bộ, dù chỉ là một chuyên viên thống kê, để huấn luyện viên ra quyết định thay vì dựa vào cảm giác. Các trường đào tạo báo chí thể thao nên dạy sinh viên đọc hiểu xG, PPDA, tần suất ép sân, thay vì chỉ dạy cách đặt tiêu đề giật gân. Trên thực tế, một vài đội bóng Việt Nam đã bắt đầu áp dụng công nghệ GPS và camera quay nhiều góc. Rất tiếc, những dữ liệu ấy chủ yếu phục vụ nội bộ, không tới tay người hâm mộ. Các cuộc tranh luận trên mạng xã hội vì thế vẫn xoay quanh trọng tài và may rủi. Đó không hẳn là lỗi của cổ động viên, mà là hệ quả của một hệ sinh thái truyền thông chưa biết cách kể chuyện bằng số liệu. Trở lại với tài liệu dài đầy chữ N/A kia, tôi không coi đó là một bản phân tích thất bại. Ngược lại, nó là một tấm gương phản chiếu bức tranh dữ liệu bóng đá Việt Nam hiện tại. Nếu không ai xây dựng kho dữ liệu dùng chung, mươi năm nữa chúng ta vẫn sẽ đọc những bài viết đại loại cầu thủ ấy đá hay nhưng vô duyên và không bao giờ giải thích được duyên là gì. Muốn phát triển bóng đá chuyên nghiệp, trước hết phải phát triển tư duy chuyên nghiệp trong từng con số, từng pha bóng, từng câu chữ. Câu hỏi cuối cùng không phải là đội nào vô địch mùa tới, mà là khi nào giới truyền thông thể thao Việt Nam ngừng hài lòng với những bản phân tích trống rỗng và bắt đầu đòi dữ liệu.